زبان ونژاد مردم بلوچ

بلوچستان

نام بلوچستان در کتیبه‌های بیستون و تخت‌جمشید داریوش بزرگ هخامنشی، ماکا یا مَکَه آمده است و ایالت چهاردهم بوده است.بلوچستان را در زمان ساسانیان، کوسون می‌گفتند اما کهن‌ترین نام آن همان ماکا یا مک می‌باشد که هرودت آن را مِکیا یا مکیان خوانده است.نام‌های ذکرشده تا پس از اسلام در میان مردم معمول بوده است، زیرا در سده‌ی نخست هجری قمری که عرب‌ها بر این سرزمین دست یافتند، مکران نام داشت. بدین‌ ترتیب سده‌ها این سرزمین مکران نامیده شده است و جهان‌گردان عرب هم به نام مکران از این ناحیه یاد کرده‌اند.به باور برخی مورخان، بلوچ‌ها در گذشته‌ی بسیار دور ازمناطق دیگر به مکران مهاجرت کرده‌اند و از این زمان به بعد نام بلوچستان از آنان ماخوذ شده است.

زبان

مهم‌ترین زبان جنوب‌شرقی ایران، زبان بلوچی است که آن را به‌خاطر گونه‌ی کهن بسیاری از واژگان، باید از زبانهای مهم ایرانی شمرد. زبان بلوچی با زبان پهلوی اشکانی و نیز پهلوی اوایل دوره‌ی ساسانی نزدیک است.زیرا در اثر سختی رفت و آمد در همه‌ی سده‌های گذشته و همچنین نبود آمیختگی با دیگر گویش‌ها، صورت اصلی کلمه‌ها در این زبان پیوسته بدون دگرگونی مانده است. زبان بلوچی از نظر زبان‌شناسی و نیز شناختن ریشه‌ی بسیاری از واژه‌ها و سابقه‌ی برخی اصطلاح‌های رایج در زبان‌فارسی، از منابع مهم به‌شمار می‌رود و می‌توان آن را به دو بخش زیر تقسیم کرد:

1- بلوچی شمالی یا سرحدی: این گویش در نواحی زاهدان، خاش و سیستان متداول است.

2- بلوچی  جنوبی: در ایرانشهر، سراوان،سرباز و چابهار بدان سخن گفته می‌شود که با وجود تفاوت در بیش‌تر واژگان، برای افراد هر دو دسته قابل تشخیص است.

نژاد

   پژوهش‌گران بر این باورند که آریایی‌ها در روزگاری بسیار کهن در دشت پامیر، آسیای میانه، ارمنستان، ارتفاعات کارپات، ساحل‌های رود دانوب پایین، آلمان، اسکاندیناوی و به‌بیان دیگر در شمال اروپا و آسیا زندگی می‌کرده‌اند.  بعدها یعنی حدود 4000سال پیش از میلاد، در اثر زیادشدن جمعیت و یا برخی علت‌های دیگر، از این سرزمین‌ها به‌مهاجرت پرداخته و هر دسته از آنان به‌جانبی رهسپار شده و در آن اقامت گزیدند.گروهی از این قبیله‌ها از راه خوارزم به‌سوی بلخ و پیرامون آن سرازیر شده و در حدود شرقی و شمال‌شرقی ایران کنونی ساکن گردید. بعدها همین گروه به‌سوی غرب پیش آمد و به‌شعب و قبایل گوناگون بخش شدند.  شاهان هخامنشی، بخش اعظم این سرزمین‌ها و اقوامی را که در آن زندگی می‌کرده‌اند به زیر فرمان خود درآوردند. در برخی از کتیبه‌های داریوش از جمله کتیبه‌ی بیستون که در آغاز سال 520 پیش از زایش یه‌فرمان وی در صخره‌ای از کوه بیستون کنده شده از ایالت‌های 23گانه‌ی هخامنشی از جمله ماکا(بلوچستان )نام برده شده است  بی‌تردید قوم سخت‌کوش بلوچ نیز از همین اقوام آریایی جدا شده و پس از گذشتن از بخش‌های شمالی به‌ناحیه‌ی جنوب آمده است. در این مورد نزدیکی زبان بلوچی به زبان باستانی اقوام مادی، موید این نظر است. با توجه به بررسی و اندازه‌گیری‌های انجام شده توسط دانشمندان نژادشناس از درازای بدن همه‌ی طوایف و قبایل از جمله مردم بلوچستان، آشکار شده است که مشخصات نژادی بلوچ‌ها و آریاییان کاملاً شبیه و یکسان بوده و درنتیجه قوم بلوچ، ایرانی نژاد و همانند کُرد، لُر ، فارس، آذری، تاجیک و... شعبه‌ای از نژاد آریایی می‌باشند بلوچ‌ها، قامتی بلند و کشیده دارند که میانگین درازای آن به 170 و در حداکثر آن، به 190 سانتی متر می‌رسدهمچنین سروصورتی پهن با موهای بسیار، جمجمه‌ای بزرگ به اندازه‌ی 80-81 و بینی کشیده و چشمانی درشت که از ویژگی‌های طبیعی و ایرانی بودن آن‌ها است

زبان بلوچی


  برخی ازمحققان ، زبان بلوچى را یکى از لهجه‏ هاى قدیم زبان فارسى دانسته ‏اند. متأسفانه دانشمندان زبان شناس تا کنون در باره زبان بلوچى به تحقیق و تتبّع نپرداخته‏ و کتابى تألیف نکرده‏ اند. در عوض جهانگردان ، مأموران سیاسى درخصوص اوضاع بلوچستان کتابهاى مختلفی انتشار داده ‏اند. بطوریکه تعداد این کتابها، بنا به فهرستى که در دایرة المعارف اسلامى آمده از 60 جلد تجاوز می ‏کند.

انگلیسیها یک قرن پیش مطالعات و تحقیقات لازم را در مورد بلوچستان انجام داده و گرامر بلوچى را هم به طبع رسانیده ‏اند. مطالعات تاریخى زبان فارسى نشان میدهد که زبان فارسى امروزى و زبان بلوچى هر دو دنباله بلافصل زبان « فارسى میانه»  هستند. عنوان کردن زبان بلوچى به عنوان گویشى از «فارسى میانه» چندان از راه صواب به دور نیست. اما دانستن آن در زمره گویشى از گویشهاى فارسى امروزى (فارسى نو) منطقى به نظر نمى‏رسد، چون درک زبانهاى فارسى و بلوچى امروزى براى سخنوران این دو زبان بدون آموزش، امکان پذیر نیست. با نگاهى دقیق تردرمی ‏یابیم که نزدیکترین زبان درحال حاضر به زبان بلوچى «زبان فارسى» است، چنانچه در زبان بلوچى با مشکلاتى مواجه شویم، منطقى تر آن است که چاره آن را در زبان فارسى بجوییم و در صورت برخورد با مشکلات در زبان فارسى از زبان بلوچى کمک بگیریم.

زبان بلوچى یکى از لهجه‏ هاى زبان فارسى قدیم است که از ریشه اوستایى و پهلوى الهام می ‏گیرد و به لحاظ تماس کمتر مردم بلوچ با مردم سایر مناطق ایران که ناشى از دورى منطقه بوده است، به خوبى حفظ شده و اصالت خود را از دست نداده است و در بسیارى موارد، بخصوص از نظرکاربرد و حروف در کلمات و اصوات در لغات، خلوص و قدمت خاص خود را دارد.

زبان بلوچى امروز، ترکیبى از فارسى قدیم و فارسى جدید می ‏باشد. علاوه بر آن لغات هندى و اردو وعربی و پشتو درزبان بلوچی رخنه کرده و در پاره‏اى از موارد لغات انگلیسى در زبان بلوچى نیز وارد شده است و آن به لحاظ تسلط انگلیسیها بر بلوچستان و اقامت طویل المدت انگلیسى درهندوپاکستان  می ‏باشد که زبان بلوچی نیزازگزندآنها درامان نبوده است.

به عقیده بعضی ازصاحب نظران زبان بلوچها از قدیمی‏ترین زبانهاى جهان و بى تردید متعلّق به پیش از «دوره میانه» است و به تحقیق زبانى که کتیبه بیستون را بدان نوشته بودند، با تفاوت هاى اندکى، همین زبان بلوچى است که اکنون در بلوچستان متداول؛ و از لحاظ موسیقى درونى کلمات در میان زبانها و لهجه‏ هاى رایج در ایران، دُرّى یگانه است. این زبان به پهلوى اوایل عصر ساسانى نزدیکتر است.

در حال حاضر زبان بلوچى درایران با دو شعبه بزرگ : بلوچى شمالى یا سرحدّى و بلوچى جنوبى یا مکرانی  جارى است. لازم به توضیح است که به علت وسیع بودن سرزمین بلوچستان و عدم ارتباطات نواحى پراکنده آن ، لهجه ‏هاى گوناگونى در آن رواج دارد. بطوریکه امروزه یک بلوچ زاهدانى نمی ‏تواند زبان یک بلوچ «سربازی» یا «دشتیارى» را بفهمد چنین امرى در سایر جاها نیز صدق مى‏کند. بلوچى شمالى بیشتر تحت تأثیر لغات زبان فارسى قرار گرفته است و برعکس بلوچى جنوبى بیشتر متأثر از لغات انگلیسى و اردو مى‏باشد.

آقاى آموزگاررئیس سابق فرهنگ سروان مى‏نویسد: «مشکل بزرگ در راه تحقیقات مربوط به زبان بلوچى این بود که نتوانستم قاعده و دستور واحدى براى صرف و تغییر شکل یافتن در زمانهاى ماضى و مضارع بدست آورم. هر فعل به صورتى صرف میشود و تابع قانون معینى نیست و شبیه به افعال بى قاعده انگلیسى است، و دیگر آنکه، لغات و مفاهیم هر دهکده‏اى متفاوت با دهکده دیگرى بود و این خود مستلزم صرف وقت بسیار است تا یک نفر غیر بلوچ بتواند تغییرات و تفاوتها را تشخیص داده ومتوجه گردد». 

لهجه های بلوچی

 زبانهای ایرانی دسته ای از زبانهای هند‌واروپایی اند که با هم پیوند نزدیکی دارند و اصل آنها به زبان واحدی یعنی "زبان ایرانی باستان" که با زبان قدیم هندیان آریایی نزدیکی بسیار داشته ، می پیوندند.

زبانهایی ایرانی را معمولاً میتوان بر حسب شباهت یا جدایی صوتی و دستوری و لغوی آنها به دو دسته عمده تقسیم کرد: دسته غربی و دسته شرقی. فارسی، کردی، لری،بلوچی، لهجه های سواحل جنوبی خزرو لهجه های مرکزی و جنوبی ایران همه به دسته غربی تعلق دارند. بلوچی اصولاً از گروه شمالی زبانهای غربی است و بلوچها ظاهراً از شمال به جنوب کوچ کرده اند و بعلت مجاورت با زبانهای شرقی ایرانی و سایر زبانهای هندی ازجمله هندی، سندی و براهویی بعضی لغات و صداهای آنهارا نیز اقتباس کرده است.

اولین محققی که لهجه های بلوچی را بیشتر بطور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو لهجه اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی(سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروههای شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروههای شمالی و جنوبی که بترتیب توسط طوایف لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی میشدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی لهجه ها به این واقعیت اشاره میکند که بلوچی شمالی به میزان بالایی از زبانهای هندی همسایه لغت اقتباس میکند در حالیکه بلوچی جنوبی بیشتر دارای لغات اقتباس شده با ریشه  فارسی میباشد.(ترجمه و نقل از جهانی (٨٩))

یکی دیگر از محققین لهجه های بلوچی "سر جرج گریرسون" Sir George Grierson میباشد. او لهجه های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه لهجه میباشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده ای که در آن صحبت میشوند، لهجه کراچی karلči  ، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید.

محقق برجسته دیگری که بصورت سیستماتیک لهجه های بلوچی را مطالعه کرده است پروفسور جوزف الفنبین Josef Elfenbein میباشد، او در کتاب "زبان بلوچی، لهجه شناسی بامتن"  برای نشان دادن تفاوت بین لهجه های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آنرا بعنوان معیار مقایسه شباهت ها و تمایز لهجه ها بکار برده است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگیهای خاص این لهجه ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا میکنیم.  (نقشه جغرافیایی لهجه ها)

وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش لهجه تقسیم میکند که عبارتند از:



الف- لهجه های تپه های شرقی (١)

این لهجه ها در مناطق طوایف مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت میشوند.



ویژگیها:

١- تبدیل /u/ به /i/. مثال: بیت bit "شد"، سیر sir "عروسی"  (٢)

٢- ساخت مجهول در زمان گذشته افعال متعدی  (٣)

٣- تلفظ ث در لغات "پث" pess پدر، "ماث" mلs مادر، "براث" brلs برادر.  (٤)

٤- بکاربردن شناسه لn برای اول شخص مفرد و on برای اول شخص جمع    (٥)

٥- استفاده از لغت لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"



ب- لهجه رخشانی



این لهجه شامل شاخه های زیر میباشد:

1- کلاتی

مناطق بین "لس بیلا" Las belل در شمال کراچی تا مستونگ Mastung در جنوب کوئته Quetta  (عمدتاً منطقه براهویی نشین)

2- چاغه ای و خارانی

نواحی شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات

3- افغانی

مناطق جنوبی و جنوب غربی ا‌فغانستان عمدتاً نواحی اطراف رودخانه هیرمند

4- سرحدی

منطقه ای که از شرق به دالبندین در پاکستان و از شمال شرقی به چهاربرجک در افغانستان منتهی شده و شامل مرو در ترکمنستان شوروی و سیستان در ایران میباشد، بطوریکه نصرت آباد در بلوچستان ایران جنوبی ترین بخش آنرا تشیل میدهد.

در تألیفات بعدی، الفنبین لهجه رخشانی را به سه گروه کلاتی، پنجگوری و سرحدی تقسیم میکند که لهجه سرحدی در آن شامل مرو در ترکمنستان شوروی ، بلوچستان افغانستان و مناطق شمالی بلوچستان ایران که جنوب خاش و شمال ایرانشهر مرز  به بی آنرا تشکیل میدهند و همچنین نواحی شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات (که مناطق لهجه پنجگوری مرز جنوبی آنرا تشکیل میدهند) را دربر میگیرد.

ه- پنجگوری

شامل بخش اعظم منطقه خاران xلrلn که کیچ kیč  مرز جنوبی و رودخانه رخشان  Raxshلn مرز شمالی آنرا تشکیل میدهند و کولوا Kolwل در شرق آن واقع میشود.



ویژگیهای این لهجه ها:

١- /u/ نامتغیر باقی می ماند "بوت" but شد، "سور" sur عروسی

٢- ساخت معلوم جمله عادی ترین شکل است ولی شکل مجهول هم بویژه در جنوب پیش می آید. (٦)

٣- تلفظ س  لغات "پس" pess پدر، "ماس" mلs مادر، "براس" brلs برادر.

٤‌- شناسه in برای اول شخص مفرد و an برای اول شخص جمع

٥- "گس" ges خانه، "زهگ" zلg / zahg بچه

ج- لهجه سراوانی


سراوان و مناطق اطراف آن که خاش مرز شمالی و اسپیدان Espidلn مرز غربی آنرا تشکیل میدهند. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک میباشد.

در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه لهجه سراوانی شمرده میشوند.



ویژگیها:

١- تبدیل /u/ به bǖt  ǖ "شد"

٢- مجهول، ساخت معمول جمله است

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-  شناسه لn برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥- لوگ lْg  یا گس ges "خانه"، چوک čokk  یا زهگ zahg بچه

د- لهجه کیچی

منطقه کیچ kیč در بلوچستان پاکستان شامل تربت



ویژگیها:

١- /u/ نامتغیر، بوت but "شد"

٢- ساخت مجهول

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-  شناسه in برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥-  لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"ر- لهجه لتونی (لاشاری)

منطقه لاشار lلڑلr در بلوچستان ایران شامل "اسپکه" Espakka ، "پیپ" pیp ، "مسکوتان" Maskْtan ، "پنوچ" pannْč


ویژگیها:

١- /u/ نامتغیر، بوت but "شد"

٢- ساخت مجهول

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-   شناسه un برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥- لوگ lْg   "خانه"، چوک čokk   بچه



س- لهجه های ساحلی

شامل قصرقند kaser kand ، نیکشهر nیkshahr ، راسک  rلsk و نواحی ساحلی جنوبی بلوچستان از "بی آبان" biلbلn در نزدیکی بندرعباس تا بندر کراچی شامل بنادر چاه بهار، گواتر gwلdar، پسنی pasni ، جیونی jiwani و همچنین مناطق مند mand و دشت daڑt.

ویژگیها:

١- تبدیل /u/ به /i/. مثال: بیت bit "شد"، سیر sir "عروسی"

٢- ساخت مجهول در زمان گذشته افعال متعدی

٣- تلفظ ت در لغات "پت" pet پدر، "ماث" mلt مادر، "براث" brلt برادر.

٤- بکاربردن شناسه لn برای اول شخص مفرد و eyn برای اول شخص جمع

٥- استفاده از لغت لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"


-----------------------------------------------



١Eastern Hill Dialects

٢ طبق نظریه الفنبین،  تلفظ قدیمی /u/ در کلمه but "شد" در اکثر لهجه ها حفظ شده ولی در بعضی لهجه ها به /i/ تبدیل شده است.

٣  ساخت مجهول یعنی افعال متعدی در زمان گذشته برای اشخاص صرف نمیشوند.

٤ با تلفظی مشابه ث در عربی و متمایز از صدای س در فارسی

٥ میروم rawلn ، میرویم raon

０      ساخت معلوم یعنی افعال متعدی در زمان گذشته برای اشخاص صرف میشوند.

لهجه های بلوچی



 زبانهای ایرانی دسته ای از زبانهای هند‌واروپایی اند که با هم پیوند نزدیکی دارند و اصل آنها به زبان واحدی یعنی "زبان ایرانی باستان" که با زبان قدیم هندیان آریایی نزدیکی بسیار داشته ، می پیوندند.

زبانهایی ایرانی را معمولاً میتوان بر حسب شباهت یا جدایی صوتی و دستوری و لغوی آنها به دو دسته عمده تقسیم کرد: دسته غربی و دسته شرقی. فارسی، کردی، لری،بلوچی، لهجه های سواحل جنوبی خزرو لهجه های مرکزی و جنوبی ایران همه به دسته غربی تعلق دارند. بلوچی اصولاً از گروه شمالی زبانهای غربی است و بلوچها ظاهراً از شمال به جنوب کوچ کرده اند و بعلت مجاورت با زبانهای شرقی ایرانی و سایر زبانهای هندی ازجمله هندی، سندی و براهویی بعضی لغات و صداهای آنهارا نیز اقتباس کرده است.

اولین محققی که لهجه های بلوچی را بیشتر بطور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو لهجه اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی(سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروههای شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروههای شمالی و جنوبی که بترتیب توسط طوایف لغاری Leghلri و مری Mari نمایندگی میشدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی لهجه ها به این واقعیت اشاره میکند که بلوچی شمالی به میزان بالایی از زبانهای هندی همسایه لغت اقتباس میکند در حالیکه بلوچی جنوبی بیشتر دارای لغات اقتباس شده با ریشه  فارسی میباشد.(ترجمه و نقل از جهانی (٨٩))

یکی دیگر از محققین لهجه های بلوچی "سر جرج گریرسون" Sir George Grierson میباشد. او لهجه های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه لهجه میباشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده ای که در آن صحبت میشوند، لهجه کراچی karلči  ، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید.

محقق برجسته دیگری که بصورت سیستماتیک لهجه های بلوچی را مطالعه کرده است پروفسور جوزف الفنبین Josef Elfenbein میباشد، او در کتاب "زبان بلوچی، لهجه شناسی بامتن"  برای نشان دادن تفاوت بین لهجه های مختلف، لیستی شامل آواشناسی، دستور (صرف و نحو) و لغت تهیه کرده و آنرا بعنوان معیار مقایسه شباهت ها و تمایز لهجه ها بکار برده است. در اینجا فقط به چند مورد از ویژگیهای خاص این لهجه ها بر اساس معیار الفنبین اکتفا میکنیم.  (نقشه جغرافیایی لهجه ها)

وی بر اساس این معیار، زبان بلوچی را به شش لهجه تقسیم میکند که عبارتند از:



الف- لهجه های تپه های شرقی (١)



این لهجه ها در مناطق طوایف مری، بگٹی، لغاری و مزاری صحبت میشوند.



ویژگیها:

١- تبدیل /u/ به /i/. مثال: بیت bit "شد"، سیر sir "عروسی"  (٢)

٢- ساخت مجهول در زمان گذشته افعال متعدی  (٣)

٣- تلفظ ث در لغات "پث" pess پدر، "ماث" mلs مادر، "براث" brلs برادر.  (٤)

٤- بکاربردن شناسه لn برای اول شخص مفرد و on برای اول شخص جمع    (٥)

٥- استفاده از لغت لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"



ب- لهجه رخشانی



این لهجه شامل شاخه های زیر میباشد:

1- کلاتی

مناطق بین "لس بیلا" Las belل در شمال کراچی تا مستونگ Mastung در جنوب کوئته Quetta  (عمدتاً منطقه براهویی نشین)2- چاغه ای و خارانی
نواحی شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات

3- افغانی

مناطق جنوبی و جنوب غربی ا‌فغانستان عمدتاً نواحی اطراف رودخانه هیرمند

4- سرحدی

منطقه ای که از شرق به دالبندین در پاکستان و از شمال شرقی به چهاربرجک در افغانستان منتهی شده و شامل مرو در ترکمنستان شوروی و سیستان در ایران میباشد، بطوریکه نصرت آباد در بلوچستان ایران جنوبی ترین بخش آنرا تشیل میدهد.

در تألیفات بعدی، الفنبین لهجه رخشانی را به سه گروه کلاتی، پنجگوری و سرحدی تقسیم میکند که لهجه سرحدی در آن شامل مرو در ترکمنستان شوروی ، بلوچستان افغانستان و مناطق شمالی بلوچستان ایران که جنوب خاش و شمال ایرانشهر مرز جنوبی آنرا تشکیل میدهند و همچنین نواحی شمالی بلوچستان پاکستان شامل نوشکی، دالبندین، خاران و کلات (که مناطق لهجه پنجگوری مرز جنوبی آنرا تشکیل میدهند) را دربر میگیرد.

ه- پنجگوری

شامل بخش اعظم منطقه خاران xلrلn که کیچ kیč  مرز جنوبی و رودخانه رخشان  Raxshلn مرز شمالی آنرا تشکیل میدهند و کولوا Kolwل در شرق آن واقع میشود.



ویژگیهای این لهجه ها:

١- /u/ نامتغیر باقی می ماند "بوت" but شد، "سور" sur عروسی

٢- ساخت معلوم جمله عادی ترین شکل است ولی شکل مجهول هم بویژه در جنوب پیش می آید. (٦)

٣- تلفظ س  لغات "پس" pess پدر، "ماس" mلs مادر، "براس" brلs برادر.

٤‌- شناسه in برای اول شخص مفرد و an برای اول شخص جمع

٥- "گس" ges خانه، "زهگ" zلg / zahg بچه

ج- لهجه سراوانی


سراوان و مناطق اطراف آن که خاش مرز شمالی و اسپیدان Espidلn مرز غربی آنرا تشکیل میدهند. مناطق مرزی ایران و پاکستان در شرق این منطقه واقع شده و مرز جنوبی آن رودخانه گل gel در شمال راسک میباشد.

در تألیفات بعدی الفنبین، ایرانشهر و بمپور نیز در حوزه لهجه سراوانی شمرده میشوند.

ویژگیها:

١- تبدیل /u/ به bǖt  ǖ "شد"

٢- مجهول، ساخت معمول جمله است

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-  شناسه لn برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥- لوگ lْg  یا گس ges "خانه"، چوک čokk  یا زهگ zahg بچه



د- لهجه کیچی


منطقه کیچ kیč در بلوچستان پاکستان شامل تربت


ویژگیها:

١- /u/ نامتغیر، بوت but "شد"

٢- ساخت مجهول

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-  شناسه in برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥-  لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"


ر- لهجه لتونی (لاشاری)


منطقه لاشار lلڑلr در بلوچستان ایران شامل "اسپکه" Espakka ، "پیپ" pیp ، "مسکوتان" Maskْtan ، "پنوچ" pannْč


ویژگیها:

١- /u/ نامتغیر، بوت but "شد"

٢- ساخت مجهول

٣-  تلفظ ت  لغات "پت" petپدر، "مات" mلt مادر، "برات" brلt برادر.

٤-   شناسه un برای اول شخص مفرد و in برای اول شخص جمع (با تلفظ i کوتاه در in )

٥- لوگ lْg   "خانه"، چوک čokk   بچه

س- لهجه های ساحلی


شامل قصرقند kaser kand ، نیکشهر nیkshahr ، راسک  rلsk و نواحی ساحلی جنوبی بلوچستان از "بی آبان" biلbلn در نزدیکی بندرعباس تا بندر کراچی شامل بنادر چاه بهار، گواتر gwلdar، پسنی pasni ، جیونی jiwani و همچنین مناطق مند mand و دشت daڑt.


ویژگیها:


١- تبدیل /u/ به /i/. مثال: بیت bit "شد"، سیر sir "عروسی"

٢- ساخت مجهول در زمان گذشته افعال متعدی

٣- تلفظ ت در لغات "پت" pet پدر، "ماث" mلt مادر، "براث" brلt برادر.

٤- بکاربردن شناسه لn برای اول شخص مفرد و eyn برای اول شخص جمع

٥- استفاده از لغت لوگ lْg "خانه"، چوک čokk "بچه"

-----------------------------------------------


١Eastern Hill Dialects

٢ طبق نظریه الفنبین،  تلفظ قدیمی /u/ در کلمه but "شد" در اکثر له